छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्याचे तिसरे सरसेनापती प्रतापराव गुजर हे मराठा साम्राज्यातील एक पराक्रमी आणि निष्ठावान योद्धा होते. त्यांचे मूळ नाव कुडतोजी गुजर होते, परंतु त्यांच्या अतुलनीय शौर्यामुळे महाराजांनी त्यांना ‘प्रतापराव’ ही पदवी दिली.
प्रतापरावांचा इतिहास
- पराक्रमी सेनापती: प्रतापरावांनी अनेक महत्त्वाच्या लढायांमध्ये मराठा सैन्याचे नेतृत्व केले. साल्हेरच्या लढाईत त्यांनी मुघल सैन्याचा मोठा पराभव केला, जो मराठ्यांच्या लष्करी सामर्थ्याचा एक महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो.
- बहलोल खानाला दिलेली माफी: एकदा बहलोल खान नावाच्या आदिलशाही सरदाराला प्रतापरावांनी हरवले, पण पुन्हा स्वराज्यावर हल्ला न करण्याच्या अटीवर त्याला सोडून दिले.
- शिवाजी महाराजांचा राग: बहलोल खानाने आपला शब्द मोडला आणि पुन्हा तयारी करून स्वराज्यावर चालून येऊ लागला. तेव्हा महाराज प्रतापरावांवर संतापले आणि “त्या बहलोल खानाला मारल्याशिवाय मला तोंड दाखवू नका” असा निरोप त्यांना पाठवला.
- अंतिम बलिदान: महाराजांच्या शब्दांचा मान ठेवून आणि त्यांच्या रागामुळे व्यथित होऊन प्रतापरावांनी २४ फेब्रुवारी १६७४ रोजी नेसरीच्या खिंडीत बहलोल खानाच्या मोठ्या सैन्यावर आपल्या सहा साथीदारांसह तुटून पडण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.
- वेडात मराठे वीर दौडले सात: या लढाईत प्रतापराव गुजर आणि त्यांचे सहा सहकारी विठोजी शिंदे, विठ्ठल अत्रे, दिवाजी राऊतराव, सिद्दी हिलाल, कृष्णाजी भास्कर, विसोजी बल्लाळ हे अतुलनीय शौर्य गाजवत धारातीर्थी पडले. कवी कुसुमाग्रज यांनी याच घटनेवर आधारित “वेडात मराठे वीर दौडले सात” ही कविता लिहिली, जी आजही मराठी माणसाच्या मनात देशभक्तीची ज्योत प्रज्वलित करते.
प्रतापरावांचे स्मारक
- नेसरी: कोल्हापूर जिल्ह्यातील गडहिंग्लज तालुक्यातील नेसरी गावात प्रतापराव गुजर आणि त्यांच्या साथीदारांचे स्मारक उभारण्यात आले आहे.
- स्मारकाची रचना: या ठिकाणी प्रतापरावांचा अश्वारूढ पुतळा आहे, तसेच सात वीरांच्या बलिदानाचे प्रतीक म्हणून सात ढाली आणि सात तलवारी लावण्यात आल्या आहेत.
- ऐतिहासिक गौरव: हे स्मारक मराठा इतिहासातील या वीरांच्या त्यागाचे आणि पराक्रमाचे स्मरण करून देते.